zaburzenia lękowe

 

Czy zastanawiałeś/aś się kiedyś jaką rolę odgrywa lęk i strach? Czy wiesz, że są to stany emocjonalne i poznawcze oraz wzorce reakcji odgrywające ważną rolę adaptacyjną? Czym zatem różni się strach od lęku? Żeby zrozumieć istotę zaburzeń lękowych, zwanych dawniej zaburzeniami nerwicowymi, warto odpowiedzieć na powyższe pytania.

Najprościej mówiąc lęk jest uczuciem obawy przed niebezpieczeństwem, które może się pojawić. Strach natomiast jest reakcją alarmową pojawiającą się wtedy, gdy pojawi się realne zagrożenie. Strach jest podstawową emocją uruchamiającą reakcję ucieczki lub walki, gdy człowiek (lub zwierzę) stanie w obliczu bezpośredniego zagrożenia i jest to niezaprzeczalnie istotna cecha adaptacyjna. Reakcja strachu może pojawić się również w sytuacji, w której nie ma konkretnego zewnętrznego zagrożenia i określa się ją w takiej sytuacji jako napad paniki. Warto zaznaczyć, że napadom paniki często towarzyszy subiektywne poczucie zbliżającego się nieszczęścia np. lęk przed śmiercią lub utratą kontroli nad sobą (szaleństwem, chorobą psychiczną). Objawy te są charakterystyczne dla ataku paniki i zazwyczaj nie pojawiają się w przypadku strachu. Strach i panika jednak posiadają te same komponenty:

·      Reakcja fizjologiczna np. napięcie mięśni, podwyższone tętno, przyspieszony oddech, które są przejawem mobilizacji organizmu ułatwiającym ucieczkę (może wystąpić nieświadome wypróżnienie w celu zmniejszenia masy ciała).

·      Behawioralny – silna chęć ucieczki.

·      Poznawczo – subiektywny objawiający się przerażeniem (boję się, jestem przerażony).

Strach nie wiąże się z odczuwaniem sytuacji jako niebezpiecznej. Pojawia się jako określony stan organizmu wywołany bodźcem, natomiast szybko wygasa po zaniku bodźca.

Zupełnie inaczej określa się lęk, który jest procesem wewnętrznym, niezwiązanym z bezpośrednim zagrożeniem. Zatem lęk jest stanem emocjonalnym, mieszanką nieprzyjemnych emocji i przekonań dotyczących przyszłości. Tak jak w przypadku strachu można określić tutaj trzy takie same komponenty, jednakże objawiają się one nieco inaczej:

·      Komponent fizjologiczny poprzez stan napięcia i trwałego nadmiernego pobudzenia przygotowuje do ewentualnego radzenia sobie z potencjalnym niebezpieczeństwem. Jest to rodzaj przygotowania do reakcji alarmowej na wypadek pojawienia się przypuszczalnego bodźca.

·      Komponent poznawczo – subiektywny objawia się niepokojem, złym nastrojem, zagrożeniem i obawami o przyszłość.

·      Komponent behawioralny dominujący chęcią do unikania sytuacji (bodźca), w której może pojawić się zagrożenie.

 

Umiarkowana doza lęku spełnia funkcję przystosowawczą, ponieważ pomaga przygotować się na wypadek zagrożenia a w niektórych sytuacjach pozytywnie wpływa na uczenie się i na skuteczność działania. Jednak gdy lęk trwale dominuje w zachowaniu i jest nieadekwatny do bodźców to traci swoją adaptacyjną funkcję i prowadzi do zaburzeń lękowych przejawiających się odczuwaniem irracjonalnego lęku o bardzo dużym nasileniu.

Główną cechą wszystkich zaburzeń lękowych jest odczuwanie lęku i strachu często wraz z napadami paniki. Poszczególne zaburzenia różnią się między sobą rodzajem przedmiotów i sytuacji, które wywołują objawy. Zaburzenia lękowe według DSM-5 zostały podzielone na:

·      Fobię swoistą.

·      Fobię społeczną.

·      Zaburzenia paniczne.

·      Agorafobię.

·      Zaburzenia lękowe uogólnione.

 

Omawiając w/w zaburzenia można zauważyć podobieństwa w ich przyczynach. Główną rolę odgrywają przyczyny biologiczne (uwarunkowanie genetyczne), psychologiczne (warunkowanie klasyczne) oraz społeczno – kulturowe (środowisko dorastania). Wydaje się, że warunkowanie klasyczne można przypisać również do przyczyny społeczno – kulturowej, ponieważ środowisko, w którym dorastamy wpływa na to jakiego rodzaju przedmioty i sytuacje rozpoznajemy jako budzące lęk lub strach. Czy w takim razie możemy nauczyć się tego, że wcześniej obojętna nam sytuacja lub przedmiot zaczyna budzić w nas lęk i strach? Otóż tak i potwierdzają to prowadzone od lat eksperymenty z udziałem ludzi i zwierząt. Wspomniane wyżej warunkowanie jest formą uczenia się, która polega na tym, że początkowo neutralny bodziec regularnie łączony z np. przykrym wydarzeniem (uraz fizyczny, psychiczny) zaczyna automatycznie wyzwalać lęk lub strach. Proces ten jest uważany za normalny, przystosowawczy i ułatwiający przetrwanie, ponieważ pozwala nauczyć się przewidywania niebezpiecznych sytuacji, jeśli zostaną poprzedzone sygnałem alarmowym. Jednakże istnieją sytuacje, w których proces ten może doprowadzić do zniekształcenia wzorców poznawczych powodując istotne klinicznie obawy i lęki. Przykładem ukazującym wpływ warunkowania jest przypadek Tomasza i Anny.

Tomasz prowadził świetnie prosperującą firmę, miał ładny dom w spokojnej okolicy, w którym mieszkał ze swoją kochającą żoną. Każdego dnia wracając z pracy wstępował do kwiaciarni i kupował Annie róże, które uwielbiała. Anna każdego dnia z niecierpliwością czekała na męża oraz odczuwała radość i ekscytację, gdy tylko słyszała podjeżdżające pod garaż auto. Sytuacja zaczęła się zmieniać po tym, gdy jeden z pracowników Tomasza doprowadził firmę do poważnych problemów finansowych przez które Tomasz ostatecznie musiał zamknąć interes i rozpocząć pracę na etacie, której nienawidził. Zaczął on naużywać alkohol i między małżeństwem zaczęło dochodzić do wielu kłótni. Stał się on agresywny i kilkukrotnie uderzył Annę. Z czasem do rękoczynów dochodziło coraz częściej a Anna zaczęła odczuwać lęk, gdy tylko auto wjeżdżało na posesję. Już na samą myśl, że zbliża się godzina powrotu męża, Anna była przerażona i nie potrafiła skupić się na czymś innym.

Przykład obrazuje jak bodziec, który wcześniej powodował radość u Anny przekształcił się w bodziec sygnalizujący nadejście nieprzyjemnego wydarzenia. W dalszej części przedstawię szczegółowo poszczególne zaburzenia lękowe wskazując również na ich przyczyny oraz sposoby leczenia.